A cera de abella foi durante séculos moito máis ca un subproduto da apicultura: foi materia prima esencial para unha auténtica actividade económica rural, ligada á cerería e a usos relixiosos e cotiáns. Froito dese pasado, no noroeste da Península Ibérica consérvanse aínda hoxe restos patrimoniais moi singulares: os lagares de cera de prensa de viga, instalacións tradicionais destinadas ao prensado da cera.
Un estudo recente de Damián Copena Rodríguez, Diego Copena Rodríguez e María A. Ferreira Golpe (revista erph, nº 37, decembro 2025) identifica e analiza estas infraestruturas no noroeste peninsular (Galicia, Asturias, parte de Castela e León e a Região Norte de Portugal), concluíndo que se trata dun patrimonio de gran relevancia e interese que precisa protección e conservación urxentes.
Un patrimonio pouco coñecido… pero extraordinario
A pesar de que a apicultura foi declarada en 2025 Manifestación Representativa do Patrimonio Cultural Inmaterial en España, os autores sinalan un problema clave: non existía ata agora un traballo sistemático e amplo que recollese e caracterizase estas infraestruturas de prensado de cera nun territorio tan extenso.
Ademais, estas instalacións adoitan estar:
- fóra de inventarios públicos,
- en predios privados,
- e en moitos casos sen uso desde hai décadas, o que dificulta a súa localización e estudo.
Onde están? 14 lagares identificados
O traballo de investigación (con revisión documental e traballo de campo iniciado en 2010) permitiu identificar 14 lagares de cera de prensa de viga distribuídos así:
- 6 en Galicia
- 1 en Asturias
- 5 en Castela e León
- 2 no Norte de Portugal
Entre os lugares recollidos aparecen, por exemplo, puntos de Lugo (Noceda/O Incio, Anllo/Sober, Ferreira do Valadouro), de Pontevedra (O Covelo, Forcarei), de Zamora (zona de Sanabria e A Carballeda), ou casos en Portugal como Felgueiras (Torre de Moncorvo) e Penafiel.
Como funcionaba un lagar de cera de prensa de viga?
A tecnoloxía destes lagares lembra a doutros lagares tradicionais (viño, sidra, aceite), pero adaptada á cera. Segundo describen os autores, as pezas e fases principais inclúen:
- Caldeira e paila de cobre: para cocer restos de colmeas con auga.
- Taco de prensado: onde se coloca a mestura, usando seróns como filtro.
- Viga e husillo: o mecanismo que exerce a presión.
- Pilas de separación (decantación): para separar cera, auga e impurezas por densidade.
- Pilas de arrefriado: para obter a cera sólida en bloque.
Os autores propoñen tamén unha tipoloxía básica:
- Lagares grandes, con edificio propio e vigas moi longas (hai exemplos de ata ~8 m).
- Lagares máis pequenos, sen edificio específico e con solucións máis adaptadas ao espazo dispoñible.
Non só prensado: os blanqueadores de cera
A cadea produtiva incluía unha fase posterior moi importante: o branqueo da cera, que permitía aumentar o seu valor. Para iso existían estruturas ao aire libre chamadas tendais/eiras/blanqueadores, con losas (a miúdo de granito) lixeiramente inclinadas para evacuar auga.
No municipio de O Covelo (Pontevedra) documéntanse exemplos especialmente relevantes, incluso con dúas modalidades:
- a ras de chan, semellantes a eiras tradicionais,
- e elevadas sobre piares, para aproveitar mellor sol e espazo.
Boas prácticas: cando o patrimonio se activa
O artigo destaca experiencias de posta en valor que amosan que conservar é posible cando hai vontade social e institucional:
- Paraños (O Covelo): restauración do lagar, centro de interpretación (2010) e rutas que integran lagares e blanqueadores.
- Felgueiras (Torre de Moncorvo, Portugal): acondicionamento e creación dun pequeno Museu do Cera (2013), con visitas e rutas.
- Robledo (Puebla de Sanabria) e Sagallos (Manzanal de Arriba): recuperación e divulgación, con visitas e interpretación.
Un legado único que pode desaparecer
A principal mensaxe final é clara: estes elementos son raros, singulares e valiosos, e unha parte significativa está en mal estado. Hai incluso casos nos que se perderon completamente lagares que antigamente existían en número maior (o exemplo de Cional é moi ilustrativo).
Por iso, os autores reclaman avanzar en:
- máis investigación e identificación de novos restos,
- inventariado e catalogación,
- restauración e protección efectiva,
- e implicación de administracións, universidade e entidades apícolas.
Fonte do contido: Copena Rodríguez, D.; Copena Rodríguez, D.; Ferreira Golpe, M. A. (2025). Patrimonio apícola cerero en el noroeste peninsular: los lagares de cera de prensa de viga. erph (Estudios Generales | Estudios), nº 37. DOI: https://doi.org/10.30827/erph.37.2025.34770
Fonte do contido: Copena Rodríguez, D.; Copena Rodríguez, D.; Ferreira Golpe, M. A. (2025). Patrimonio apícola cerero en el noroeste peninsular: los lagares de cera de prensa de viga. erph (Estudios Generales | Estudios), nº 37. DOI: https://doi.org/10.30827/erph.37.2025.34770